چکیده:
ترور شهید مطهری توسط گروه فرقان، نه یک اقدام کور، که محصول یک «روششناسی بیمار» در فهم دین بود. این مقاله با کالبدشکافی این روش، که ریشه در «تفکر خوارجی» دارد، استدلال میکند که این الگوی خطرناک، امروز با ابزارهایی جدید در حال بازتولید است. این نوشته با تحلیل تطبیقی روششناسی اکبر گودرزی و پروژه فکری محمد سروش محلاتی، نشان میدهد که چگونه عناصری چون «رد مرجعیت علمی»، «استفاده گزینشی از متون» و «حذف رقیب»، از «ترور فیزیکی» به «ترور شخصیت» تغییر شکل دادهاند.
مقدمه: چرا مطهری ترور شد؟ داستان یک «روش»، نه یک «شخص»
شامگاه دوازدهم اردیبهشت ۱۳۵۸، کمتر از سه ماه پس از پیروزی انقلاب اسلامی، مغز متفکر انقلاب اسلامی با گلولههای جهل و تکفیر از کار ایستاد. پرسش بنیادینی که پس از گذشت دههها هنوز زنده است، این نیست که «چه کسی» ماشه را کشید؛ بلکه این است که «چه منطقی» آن گلوله را شلیک کرد؟ پاسخ، در کفر و بیدینی قاتلان نبود؛ آنها خود را مؤمنترین افراد میدانستند. پاسخ، در یک «فهم بیمار از دین» نهفته بود؛ فهمی که با خوانشی قشری و مطلقانگارانه از متون مقدس، به خود اجازه میداد تا بزرگترین متفکر زمانه را «مانع تحقق اسلام ناب» تشخیص داده و حذف فیزیکی او را یک تکلیف شرعی بداند.
این مقاله، بازخوانی آن حادثه تلخ برای تکرار مکررات نیست. این نوشته قصد ندارد افراد را با یکدیگر مقایسه کند، بلکه به دنبال کالبدشکافی یک «روششناسی» خطرناک و تکرارشونده است. ما استدلال میکنیم که آن «فهم بیمار»، که میتوان آن را «فقه خوارجی» نامید، یک ویروس فکری است که در زمانهای مختلف، با ابزارها و در قالبهای گوناگون بازتولید میشود. هدف این مقاله، نشان دادن این همانی افراد نیست، بلکه اثبات این فرضیه نگرانکننده است که روح حاکم بر «روششناسی فرقان»، امروز با ابزارها و ادبیاتی متفاوت، در حال بازتولید در بخشی از جریان مدعی نواندیشی حوزوی است.
بخش اول: کالبدشکافی «نقشه راه فرقان» (روششناسی خوارجی اکبر گودرزی)
(در این بخش، ما «معیارهای تحلیل» خود را از دل تاریخ استخراج میکنیم تا تحلیل ما مستند باشد)
برای فهم منطق حاکم بر یک جریان، باید به دو چیز نگاه کرد: رهبر آن و روشی که برای اقناع مخاطب به کار میگیرد. گروه فرقان، نمونهای کلاسیک از یک جریان ایدئولوژیک بسته بود که تمام اجزای آن به صورت نظاممند در خدمت یک هدف نهایی قرار داشت.
۱-۱. رهبر، مخاطب و محیط
مغز متفکر و رهبر کاریزماتیک فرقان، اکبر گودرزی، یک طلبه جوان و خودمرجعپندار بود که پس از مدتی تحصیل، سنت علمی حوزه را رها کرد و خود را به عنوان تنها مفسر حقیقی و انقلابی قرآن معرفی نمود. استراتژی او برای یارگیری، هوشمندانه و کاملاً هدفمند بود: او به جای ورود به بحثهای علمی در محیطهای تخصصی حوزوی، جلسات تفسیر قرآن خود را در محیطهای غیرحوزوی مانند کانونهای فرهنگی و مساجد تهران برگزار میکرد.
مخاطبان اصلی او، «جوانان پرشور اما کمعمق مذهبی» بودند؛ جوانانی که تشنه عدالت و مبارزه بودند، اما ابزار علمی و عمق تحلیلی برای نقد تفاسیر انحرافی را نداشتند. گودرزی در این محیطهای ایزوله و به دور از چشم منتقدان حوزوی، یک حلقه بسته ایدئولوژیک ساخت که در آن، فهم او از دین، تنها فهم صحیح و انقلابی تلقی میشد.
۱-۲. چهار ستون روششناسی فرقان
این جریان، بر چهار ستون روششناختی استوار بود که مجموعاً یک «فقه خوارجی» تمامعیار را تشکیل میداد؛ فقهی که میتوانست از دل دین، مجوز ترور متفکران دینی را صادر کند.
الف) خودمرجعپنداری و رد مرجعیت علمی:
اولین و بنیادینترین اصل در روششناسی گودرزی، رد کردن کامل مرجعیت علمی روحانیت و علمای بزرگ بود. او با شعار «اسلام منهای روحانیت»، کل سنت هزارساله فقه، اصول، تفسیر و کلام را به عنوان یک انحراف و مانع فهم مستقیم قرآن معرفی میکرد. با این کار، او خود را از هرگونه پاسخگویی به ساختار علمی دین بینیاز میکرد و راه را بر هرگونه گفتگو، مناظره یا نقد علمی از اساس میبست. وقتی شما خود را تنها مفسر حقیقی متن مقدس بدانید، هر صدای مخالفی، صدای باطل است.
ب) استفاده گزینشی و قشری از متون:
دومین ستون، روش برخورد فرقان با خودِ متن مقدس بود. آنها با یک نگاه کاملاً سطحی و بریده از زمینه، آیات قرآن را از بستر تاریخی و معنایی خود (شأن نزول، سیاق آیات) جدا میکردند. سپس این آیاتِ «سلاخیشده» را به صورت مکانیکی و مستقیم بر شرایط روز تطبیق میدادند. به عنوان مثال، آیات مربوط به مبارزه با «طاغوت» و «ملاء و مترفین» در عصر پیامبران، بدون هیچ تحلیلی به ابزاری برای معرفی رهبران و متفکران انقلاب اسلامی به عنوان مصادیق جدید «طاغوت» تبدیل میشد. این روش، متن مقدس را از یک منبع هدایت به یک سلاح برای ترور تبدیل میکرد.
ج) حقگویی با اراده باطل:
این، استراتژی کلیدی فرقان برای مشروعیتبخشی به اقدامات خود بود. آنها از مقدسترین و جذابترین شعارهای دینی و انقلابی استفاده میکردند:
- «بازگشت به قرآن»
- «مبارزه با انحراف»
- «تحقق توحید»
- «عدالت»
اینها جملگی «کلمات حق» بودند. اما این شعارهای مقدس، ابزاری برای توجیه یک «اراده باطل» و یک هدف ویرانگر بود: حذف فیزیکی متفکران و ایدئولوگهای اصلی نظام اسلامی که از نظر آنها، موانع تحقق «اسلام ناب» بودند.
د) منطق حذف رقیب:
این ستون، نتیجه قهری سه اصل قبلی است. وقتی شما خود را حق مطلق بدانید (اصل الف)، متن مقدس را به سلاحی علیه مخالفان تبدیل کنید (اصل ب) و هدف خود را مقدس جلوه دهید (اصل ج)، آنگاه هرکس که با تفسیر شما مخالف باشد، دیگر یک «منتقد» یا «رقیب فکری» نیست؛ او یک «منافق»، «مرتد» و «مانع راه خدا» است. این منطق تکفیری، اختلاف نظر فکری را به مجوزی شرعی برای ترور تبدیل میکرد و راه را برای حذف فیزیکی شخصیت بیبدیلی چون شهید مطهری هموار ساخت.
بخش دوم: بازتولید روششناسی؟ (موردکاوی پروژه فکری سروش محلاتی)
(اینجا بخش حساس و تحلیلی مقاله است. با احتیاط کامل و تمرکز بر «روش»، به تحلیل تطبیقی میپردازیم)
مقدمه این بخش:
قبل از ورود به تحلیل، تأکید مجدد بر این نکته ضروری است که هدف این مقاله، اینهمانی افراد یا اتهامزنی نیست. هدف، کالبدشکافی یک «روش» و پاسخ به این سوال کلیدی است که آیا «الگوهای فکری» خطرناکی که در گذشته منجر به فاجعه شد، امروز با ظاهری جدید و در لباسی متفاوت در حال تکرار است؟ ما در این بخش، با استفاده از همان چهار ستون روششناسی که از دل جریان فرقان استخراج کردیم، به تحلیل پروژه فکری آقای سروش محلاتی میپردازیم.
۲-۱. پژواک خودمرجعپنداری و انتخاب مخاطب خاص
دو نشانه کلیدی در رفتار یک جریان فکری، میتواند از گرایش آن به «خودمرجعپنداری» و ایجاد یک حلقه بسته ایدئولوژیک خبر دهد: نحوه مواجهه با منتقد و نحوه انتخاب مخاطب.
-
تحلیل رفتار (امتناع از گفتگو): یکی از ویژگیهای بارز آقای سروش محلاتی، امتناع ایشان از هرگونه مناظره یا گفتگوی انتقادی پس از سال ۱۳۹۶ است. این رفتار را نمیتوان صرفاً یک مسئله شخصی یا سلیقهای دانست؛ این خود، نشانهای از یک «روششناسی» است. جریانی که خود را از نقد و گفتگوی دوطرفه بینیاز میبیند، به صورت ضمنی در حال ارسال این پیام است که فهم او از متون، فهمی کامل و نهایی است و نیازی به شنیدن دیدگاههای مخالف ندارد. این رویکرد، به شکلی خطرناک، همان منطق «رد مرجعیت علمی» گودرزی را به یاد میآورد که با بستن باب گفتگو، خود را به تنها مرجع تفسیر تبدیل کرده بود.
-
تحلیل مخاطب (محیط ایزوله): همانند اکبر گودرزی که از محیط تخصصی حوزه فاصله گرفت، آقای محلاتی نیز تمرکز اصلی سخنرانیهای خود را بر محیطهای غیرحوزوی و عمدتاً سمپاتیک (مانند خانه موزهها، حسینیه ارشاد و کانونهای فرهنگی) قرار داده است. در این فضاها، او با یک مخاطب همدل، علاقهمند اما غالباً غیرمتخصص روبروست که ابزار لازم برای نقد دقیق استدلالهای پیچیده فقهی و تاریخی او را ندارد. این استراتژی، با ایجاد یک محیط امن و به دور از چالش علمی، این امکان را فراهم میکند که رادیکالترین تفاسیر نیز بدون نقد جدی، به عنوان یک حقیقت علمی پذیرفته شود؛ الگویی که به شکل معناداری، استراتژی جذب مخاطب گودرزی را تداعی میکند.
۲-۲. متون جدید، روش قدیم (استفاده گزینشی از میراث انقلاب)
همانطور که سلاح اصلی فرقان، «آیات سلاخیشده قرآن» بود، به نظر میرسد سلاح اصلی در این پروژه فکری، «کلمات سلاخیشده بزرگان انقلاب» است. روش، به شکلی شگفتانگیز یکسان است:
در این پروژه فکری، یک جمله، یک موضعگیری یا یک خاطره از شخصیتهایی چون شهید بهشتی، شهید مطهری یا امام خمینی، از بستر زمانی و مکانی خود کاملاً جدا میشود. (مثلاً شرایط پیش از انقلاب، بحرانهای سال اول، جنگ و…) سپس این گزاره «یتیمشده»، به یک اصل مطلق و ابدی تبدیل شده و مانند شمشیری برای کوبیدن ساختار و نظامی به کار میرود که همان بزرگان، معماران و بنیانگذاران اصلی آن بودهاند. این دقیقاً همان روش فرقان در استفاده گزینشی از قرآن برای اثبات طاغوت بودن حاکمان زمان بود.
۲-۳. از ترور فیزیکی تا ترور شخصیت (تکامل منطق حذف)
اینجا به کلیدیترین تفاوت و در عین حال، عمیقترین شباهت میرسیم. ابزارها تکامل یافتهاند، اما آیا منطق زیربنایی آنها نیز تغییر کرده است؟
-
تحلیل ابزار: ابزار فرقان، گلوله برای حذف فیزیکی رقیب بود. ابزار در این روششناسی جدید، «برچسبزنی هوشمندانه» برای «ترور شخصیت» و حذف رقیب از میدان اندیشه است. در این روش، به جای متهم کردن مخالف به «ارتداد»، او را به «دنیاطلبی»، «قدرتزدگی»، «تحریفگری» یا «فهم ناصحیح از اسلام» متهم میکنند. نتیجه هر دو روش یکی است: بیاعتبار ساختن کامل رقیب و خارج کردن او از دایره «خودیها» و «صاحبان فهم اصیل».
-
بررسی فرضیه (شباهت در عملیات روانی): هرچند ایدئولوژی نهایی این دو جریان متفاوت است (فرقان به دنبال برپایی یک حکومت توحیدی خاص خود بود و این جریان به نظر میرسد به دنبال تئوریزه کردن آنتیتز انقلاب است)، اما در سطح عملیات روانی، هر دو روش به یک نقطه مشترک و خطرناک میرسند: معرفی رهبران و ساختار نظام به عنوان مصداق «زر و زور و تزویر» برای اقناع مخاطب و مشروعیتزدایی کامل. هر دو جریان، با ترسیم یک تصویر ایدهآل و دستنیافتنی از «حکومت اسلامی» یا «عدالت»، وضعیت موجود را به عنوان یک انحراف کامل معرفی کرده و از این طریق، راه را برای هرگونه اقدام ساختارشکنانه هموار میسازند.
نتیجهگیری: هشداری برای امروز؛ خطر در «روش» است نه در «شعار»
این مقاله با بازخوانی منطق حاکم بر گروه فرقان، به دنبال اثبات یک فرضیه نگرانکننده بود: اینکه ویروسهای فکری نمیمیرند، بلکه در هر عصری، با چهره و ابزاری جدید، خود را بازتولید میکنند. تحلیل تطبیقی ما نشان داد که اگرچه ابزارها از «گلوله» به «کلمه» و متون مرجع از «آیات قرآن» به «کلمات بزرگان انقلاب» تغییر کردهاند، اما روح و روششناسی خوارجی به شکلی هشداردهنده در حال تکرار است.
روششناسیای که بر «خودمرجعپنداری» و امتناع از گفتگوی انتقادی استوار است؛ روشی که با «استفاده گزینشی و قشری از متون»، آنها را از بستر اصلی خود جدا کرده و به سلاحی برای کوبیدن رقیب تبدیل میکند؛ و در نهایت، روشی که با «برچسبزنیهای هوشمندانه»، منطق «حذف رقیب» را از ترور فیزیکی به ترور شخصیت تکامل میبخشد.
پیام نهایی این تحلیل، یک هشدار جدی برای امروز و فردای جامعه فکری ماست. خطرناکترین جریانها، آنهایی نیستند که آشکارا با دین و انقلاب میجنگند؛ بلکه آنهایی هستند که با یک «روششناسی بیمار»، از خودِ دین و عزیزترین چهرههای آن، سلاحی علیه دین و میراث همان بزرگان میسازند. این جریانها با شعارهای حقطلبانه و عدالتخواهانه به میدان میآیند و همین امر، مواجهه با آنها را بسیار پیچیدهتر میکند.
از این رو، وظیفه جامعه نخبگانی حوزوی و دانشگاهی، نه مقابله با شعارهای زیبا، بلکه افشای دقیق، مستند و شجاعانه «روششناسیهای بیمار» و ویرانگری است که در پس این شعارها پنهان شدهاند. باید به جامعه آموخت که هر سخن حقی، لزوماً به نتیجه حق منجر نمیشود. باید نشان داد که چگونه میتوان با کلمات بهشتی، راهی را رفت که به نقطه مقابل آرمانهای بهشتی ختم میشود. این نبرد امروز، نبرد بر سر «روشها» است، نه فقط «شعارها».
